Πώς σώθηκαν θησαυροί πολιτιστικής κληρονομιάς από τον αφανισμό του πολέμου

της Allison Meier για το Hyperallergic. Μετάφραση για το dim/art: Μαρία Τσάκος—

Η μεγαλύτερη απώλεια σ΄έναν πόλεμο είναι πάντα, φυσικά, η ανθρώπινη ζωή, και δεν υπάρχει αμφιβολία πως η σωτηρία ενός πίνακα και η απώλεια μίας ζωής είνα μεγέθη μη συγκρίσιμα. Παρ’ όλα ταύτα, η διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς εν καιρώ πολέμου έχει τη σημασία της μη απώλειας του πνευματικού στίγματος, της προέλευσης και του χαρακτήρα ενός τόπου. Στο νέο του βιβλίο με τίτλο Saving Italy: The Race to Rescue a Nation’s Treasures from the Nazis, («Η σωτηρία της Ιταλίας: Ο αγώνας για τη διάσωση των Θησαυρών ενός Έθνους από τους Ναζί»), ο συγγραφέας Robert M. Edsel ακολουθεί δύο συντηρητές απεσταλμένους των συμμαχικών δυνάμεων στην Ιταλία κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου με στόχο να προστατεύσουν και να σώσουν ό,τι μπορούσαν από την καταστροφή. Οι προσπάθειά τους αυτή είχε, μέχρι πρόσφατα, θαφτεί κάτω από τα συντρίμμια της μνήμης του πολέμου.
Με αυτή την αφορμή, παραθέτουμε έξι μικρές ιστορίες σχετικά με έργα τέχνης που σώθηκαν από τον πόλεμο, ανάμεσα τους κι αυτές που υπάρχουν μέσα στο ίδιο το βιβλίο:

«Ο Μυστικός Δείπνος»

Η εκκλησία Santa Maria delle Grazie μετά τον βομβαρδισμό του 1943 (φωτογραφία του Victor R. Boswell, από το National Geographic)

Ένα από τα γεγονότα που καταγράφει ο Edsel συνέβη στις 15 Αυγούστου του 1943, όταν μία βόμβα έπεσε μόλις 25 μέτρα από την εκκλησία Santa Maria delle Grazie στο Μιλάνο, όπου βρίσκεται η τοιχογραφία Ο Μυστικός Δείπνος, έργο του Leonardo da Vinci (15ος αιώνας). Η νωπογραφία αυτή σώθηκε χάρη στην προστασία που της εξασφάλισε μια γερή σκαλωσιά και πολυάριθμα σακιά με άμμο, και, κυρίως, χάρη σε μία γενναία δόση τύχης. Ήταν σχεδόν το μόνο πράγμα που διασώθηκε από την εκκλησία. Ο Edsel, στο βιβλίο του, αναφέρει τα όσα λέει ο καθηγητής Καλών Τεχνών του πανεπιστημίου Yale, Deane Keller, ο οποίος εργάστηκε στην Ιταλία στο Πρόγραμμα των Συμμάχων για τα Μνημεία, τις Καλές Τέχνες και τα Αρχεία (“Allies’ Monuments, Fine Arts and Archives Program (MFAA)”): «Η στέγη χτυπήθηκε και κατέρρευσε όταν έπεσε ο τοίχος. Έχουμε προστατεύσει την τοιχογραφία κρύβοντάς την πίσω από μια σκαλωσιά από σίδερο και ξύλινες σανίδες κι από πολλά σακιά άμμου [...] Μέχρι να πάψει να διατρέχει κίνδυνο από τα στοιχεία της φύσης ή από τα ερείπια του τρούλου, η ζωγραφιά θα μείνει έτσι κρυμμένη [...] Δεν μπορούμε να ξέρουμε σε τι κατάσταση βρίσκεται». Όταν ήταν πλέον ασφαλές να βγάλουν από μπροστά όσα την έκρυβαν, ανακάλυψαν ότι η νωπογραφία είχε σωθεί και ήταν ακέραιη.

Τα Μουσεία της Φλωρεντίας

Ο Χίτλερ στη Φλωρεντία

Στο βιβλίο του ο Edsel αναφέρεται επίσης και στη διάσωση έργων τέχνης από τα Μουσεία της Φλωρεντίας – το Palazzo Pitti, το Bargello και το Uffizi. Ο Χίτλερ, ως γνωστόν, ήθελε να γίνει καλλιτέχνης, και παρόλο που απέτυχε, θεωρούσε τον εαυτό του γνώστη της τέχνης και φιλοδοξούσε να δημιουργήσει ένα μουσείο που θα συγκέντρωνε μέσα τα μεγαλύτερα αριστουργήματα από όλη την Ευρώπη. Κατά την υποχώρησή τους από την Ιταλία, οι Ναζί πήραν μαζί τους τα έργα τέχνης που είχαν πλιατσικολογήσει, κυρίως, από την Φλωρεντία. Ο Keller και οι συνάδελφοι του από το Πρόγραμμα των Συμμάχων, ακολούθησαν τα ίχνη αυτών των έργων για να τα φέρουν πίσω. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο, ο Keller γράφει για την επιστροφή των έργων τέχνης στη Φλωρεντία: «[...] καθώς περνούσαμε με τ’ αυτοκίνητο στους δρόμους της πόλης, ο κόσμος χειροκροτούσε και έκλαιγε από συγκίνηση! Οι καμπάνες της εκκλησίας του Orsanmichele ηχούσαν, Φλωρεντιανοί σαλπιγκτές, ένα άρμα και πάνω του δύο Στρατηγοί, χιλιάδες άνθρωποι στην Piazza della Signoria […] Στις 8 το βράδυ, ένας δωδεκάτονος γερανός του αμερικάνικου στρατού, επέστρεψε στο Bargello το τελευταίο γλυπτό. Όλα είναι πια πίσω στο Uffizi, στο Pitti και στο Bargello, και η αποστολή εξετελέσθη. Τελειώσαμε επιτέλους μετά από δύο μήνες σκυλίσιας δουλειάς».

Το Μουσείο του Πράδο

Έργα του Goya στο Μουσείο του Πράδο: “La maja vestida” και “La maja desnuda”

“Las Meninas” (1656), του Velazquez.

Ο ακτιβισμός του Pablo Picasso κατά του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου είναι πιο ορατός από οπουδήποτε αλλού μέσα στο αριστούργημά του, τη γλαφυρή Guernica, παρ’ όλα ταύτα, ο καλλιτέχνης έπαιξε σημαντικό ρόλο και ως διευθυντής του Μουσείο του Πράδο της Μαδρίτης, ανάμεσα στο 1936 και το 1939. Σύμφωνα με το βιβλίο του Douglas Edward LaPrade με τίτλο Hemingway & Franco, η «Ισπανική Δημοκρατία διόρισε τον Picasso διευθυντή του Μουσείο του Πράδο επειδή η διεθνής φήμη του θα βοηθούσε να μαθευτεί παντού πως ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος απειλούσε να καταστρέψει την τέχνη και τα μνημεία της χώρας». Αρχικά, το μουσείο στοίβαξε όλα τα έργα στο υπόγειο, όμως γρήγορα έγινε φανερό πως αν ήθελαν να εξασφαλίσουν την ασφάλειά τους, θα έπρεπε να τα φυγαδεύσουν. Κάπως έτσι, το 1937, 353 πίνακες και 168 σχέδια εκκενώθηκαν και μεταφέρθηκαν αρχικά στη Βαλένθια και αργότερα στη Γένοβα. Ανάμεσα τους υπήρχαν και αριστουργήματα όπως οι πίνακες Las Meninas («Κυρίες επί των τιμών») του Velázquez και η σειρά Black του Goya. Μερικά χρόνια αργότερα, βέβαια, ξέσπασε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και τα έργα τέχνης έπρεπε να εκκενωθούν ξανά και να επιστρέψουν στη Μαδρίτη.

Γαλλική Επανάσταση

Ο Τύμβος του Φραγκίσκου Α΄ και του Κλαυδίου της Γαλλίας στην Βασιλική του Saint-Denis (φωτογραφία του συγγραφέα)

Κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, όλα τα θρησκευτικά κτήρια της χώρας κρατικοποιήθηκαν και πολλά από αυτά έπεσαν θύματα βανδαλισμού από τον λαό που είχε στραφεί κατά της Εκκλησίας — η οποία για εκείνους συμβόλιζε την ίδια τη μοναρχία. Πολλά θα είχαν καταστραφεί ολοσχερώς χωρίς την παρέμβαση του Alexandre Lenoir ο οποίος κατέσχεσε όσα περισσότερα έργα τέχνης μπορούσε και έφτιαξε με αυτά ένα μουσείο. Ένα από τα σημαντικότερα έργα που έσωσε με αυτό τον τρόπο ο Lenoir βρισκόταν στην Βασιλική του St. Denis, λίγο έξω από το Παρίσι — όπου βρίσκονταν από παλιά και ο χώρος ταφής των Γάλλων βασιλέων. Ο επαναστατημένος λαός ξέθαβε σορούς και τις έριχνε σε ομαδικούς τάφους καταστρέφοντας στο πέρασμά του και τους περιστόλιστους τύμβους τους. Ο Lenoir κατάφερε να μεταφέρει πολλούς από αυτούς στο μουσείο του. Ανάμεσά τους ο τύμβος του 16ου αιώνα των βασιλέων Φραγκίσκου Α’ και Κλαυδίου της Γαλλίας. Το θεώρατο μνημείο απεικονίζει τους δύο βασιλείς ξαπλωμένους άψυχους και λίγο ψηλότερα πάλι οι ίδιοι, αυτή τη φορά ζωντανοί, εμφανίζονται να γονατίζουν. Το γλυπτό αποτελεί μια εντυπωσιακή αντίστιξη ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο και ο Lenoir το χρησιμοποίησε για να δείξει πως η τέχνη αποτελούσε μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας του — όχι μόνο το πολιτικό παρελθόν της.

Το «Πορτρέτο Lansdowne»

Το πορτρέτο Lansdowne (φωτογραφία White House/Wikimedia)

Φαίνεται πως μια από τις πιο γνωστές ιστορίες διάσωσης τέχνης από τον πόλεμο, έχει και κάποιες πτυχές που για πολλά χρόνια παρέμειναν άγνωστες. Πρόκειται για την ιστορία με πρωταγωνίστρια την τότε Πρώτη Κυρία, Dolley Madison, η οποία φυγάδευσε έργα τέχνης από τον Λευκό Οίκο λίγο προτού τον κάψουν οι Βρετανοί, κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1812. Ανάμεσα στα έργα που σώθηκαν ήταν και το εν λόγω πορτρέτο του George Washington και η διάσωσή του με αυτόν τον τρόπο είναι πασίγνωστη και έχει απαθανατιστεί σε βιβλία και έργα τέχνης. Αυτό που δεν είναι τόσο γνωστό είναι ότι, σύμφωνα με την εκδοχή που καταγράφεται στο βιβλίο The War of 1812: Writings from America’s Second War of Independence («Ο Πόλεμος του 1812: Γραπτά από τον Δεύτερο Πόλεμο για την Αμερικάνικη Ανεξαρτησία»), ένας δούλος ονόματι Paul Jennings είναι ο πραγματικός ήρωας της ιστορίας διάσωσης. Στην αυτοβιογραφία του που εκδόθηκε το 1865 με τον τίτλο A Colored Man’s Remniniscences of James Madison («Οι αναμνήσεις ένος έγχρωμου από τον James Madison»), o Jennings γράφει πως ο ίδιος, ένας θυρωρός με το όνομα John Susé και ένας κηπουρός, ήταν εκείνοι οι οποίοι αφαίρεσαν τον τεράστιο πίνακα από το κάδρο του και τον κουβάλησαν μακριά από τον Λευκό Οίκο. Σε κάθε περίπτωση, ο διάσημος πίνακας που απεικονίζει τον Washington να αποχαιρετά την τρίτη κατα σειρά προεδρική θητεία του, διασώθηκε και στεγάζεται σήμερα στο National Portrait Gallery του Smithsonian.

Εθνικό Μουσείο τού Αφγανιστάν

Εθνικό Μουσείο τού Αφγανιστάν (φωτογραφία Wikimedia)

Αρκετά από τα έργα που αποτελούσαν περιουσία του Εθνικού Μουσείου τού Αφγανιστάν χάθηκαν με την εισβολή των Σοβιετικών, το 1979. Έτσι, το 1988, όταν οι πολεμικές εχθροπραξίες κλιμακώθηκαν, οι επιμελητές του μουσείου μετέφεραν ορισμένα από τα πιο πολύτιμα αντικείμενα σε ένα θησαυροφυλάκειο το οποίο άνοιγε με επτά κλειδιά που βρίσκονταν στην κατοχή επτά διαφορετικών ανθρωπων. Το θησαυροφυλάκειο ανοίχτηκε ξανά το 2003 και μέσα του βρέθηκαν χρυσά κοσμήματα, κεραμικά και χάλκινα αντικείμενα, και άλλα έργα τέχνης που χρονολογούνται από 4.000 ετών. Ορισμένα από αυτά αποτέλεσαν το αντικείμενο μιας ειδικής περιοδεύουσας έκθεσης με τίτλο Hidden Afghanistan («Το κρυμμένο Αφγανιστάν»), στα εγκαίνεια της οποίας ο Omar Sultan, υφυπουργός του αφγανικού Υπουργείου Πληροφορικής και Πολιτισμού, δήλωσε: «Το μήνυμα που στέλνει αυτή η έκθεση είναι πως το Αφγανιστάν δεν είναι μόνο μια χώρα που έχει συνδεθεί με τον πόλεμο, την καταστροφή και την τρομοκρατία αλλά και μια χώρα με ζωή, πολιτισμό και τέχνη». Το ίδιο το Εθνικό Μουσείο άνοιξε ξανά τις πόρτες του το 2004.

Browse More Articles

Tweet

Written by Το Ρήγμα που Ενώνει

We are Creative Blogger Theme Wavers which provides user friendly, effective and easy to use themes. Each support has free and providing HD support screen casting.